फारसी अक्षरमा रामकथा : एससी सुमन

 फारसी अक्षरमा रामकथा: हमिदा बानु बेगमको १५९४ को रामायण र मुगल लघुचित्रकलाको सांस्कृतिक संवाद

रामायण केवल एउटा धार्मिक आख्यान होइन; यो पूर्वीय सभ्यताको सामूहिक स्मृति हो। वाल्मीकि रामायणबाट सुरु भएको यसको यात्रा संस्कृतको सीमाभित्र रोकिएन। विभिन्न भाषामा अनूदित हुँदै, लोककथामा रूपान्तरित हुँदै र चित्रकलाका असंख्य शैलीमा पुनःसृजित हुँदै रामकथा भारतका विविध सांस्कृतिक भूगोलमा प्रवेश गर्‍यो। यही लामो यात्राको एउटा असाधारण अध्याय मुगल सम्राट अकबरको दरबारमा तयार भएको फारसी रामायण हो। विशेषतः सन् १५९४ मा अकबरकी माता हमिदा बानु बेगमका लागि तयार गरिएको चित्रित रामायणले एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रश्न उठाउँछ—एउटा हिन्दू महाकाव्य जब फारसी भाषामा अनूदित भयो र मुगल चित्रकारको कूचीबाट दृश्यमा आयो, तब त्यसको रूप कति बदलियो र कति उही रह्यो?

दोहास्थित Museum of Islamic Art मा सुरक्षित हमिदा बानु बेगमको रामायण यस प्रश्नको दुर्लभ दृश्य प्रमाण हो। यो संस्कृत रामायणको फारसी अनुवादमा आधारित पाण्डुलिपि हो, जसमा ५६ वटा ठूलो आकारका चित्र छन्। पाण्डुलिपिमा २५ शाबान १००२ हिजरी अर्थात् १६ मे १५९४ को मिति अंकित छ र यसलाई लाहोरको मुगल दरबारसँग सम्बन्धित मानिन्छ। पाण्डुलिपिको सामग्रीमा मसी, अपारदर्शी जलरङ र सुनको प्रयोग भएको छ।

यस पाण्डुलिपिलाई बुझ्नुअघि अकबरको बौद्धिक परियोजनालाई सम्झनु आवश्यक हुन्छ। अकबरको शासनकालमा संस्कृतका महत्वपूर्ण ग्रन्थहरूलाई फारसीमा अनुवाद गर्ने कामले विशेष गति लियो। रामायण पनि यसै परियोजनाको हिस्सा बन्यो। अबुल फजलको विवरण र पछिल्ला कला–इतिहास अध्ययनअनुसार मुल्ला अब्दुल कादिर बदायूँनी र नकिब खान अनुवाद कार्यमा संलग्न थिए भने संस्कृत आख्यानको व्याख्या गर्न विद्वान् देव मिश्रको सहयोग लिइएको थियो। यस परियोजनाले संस्कृत ज्ञानपरम्परा र फारसी दरबारी बौद्धिक संसारबीच एउटा नयाँ सेतु निर्माण गर्‍यो।

अकबरको मूल राजकीय रामायण आफैंमा विशाल परियोजना थियो। त्यसमा ३६५ वटा फोलियो र करिब १७६ वटा लघुचित्र थिए। पछि त्यसका प्रतिहरू पनि तयार गरिए। हमिदा बानु बेगमका लागि तयार गरिएको १५९४ को प्रति त्यही व्यापक चित्रित रामायण परम्पराको महत्वपूर्ण शाखा हो। त्यसैले यसलाई एउटा साधारण धार्मिक पुस्तकका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन; यो मुगल दरबारमा विकसित भइरहेको अनुवाद, पुस्तक–निर्माण, चित्रकला र सांस्कृतिक संवादको संयुक्त परियोजना थियो।

अनुसन्धानका लागि मैले यसलाई “अकबरकालीन फारसी रामायण : १५९४ को हमिदा बानु बेगम प्रति र त्यसका चित्रित प्रसंग” भनेर व्यवस्थित गरने प्रयास गतेको छु । एउटा कुरा भने सच्याएर राख्न चाहन्छु: १५९४ को प्रति १६ मे १५९४ (२५ शाबान १००२ हिजरी) मा पूरा भएको थियो र यसमा ५६ ठूला चित्र छन्। अहिले यसको मूल पाण्डुलिपि मुख्यतः Museum of Islamic Art, Doha (MS.20.2000) मा छ; तर केही फोलियोहरू अलग भएर Copenhagen, London आदिका सङ्ग्रहमा पुगेका छन्।

१. दशरथको पुत्रेष्टि यज्ञको तयारी

फोलियो २७ recto, पृष्ठ ५३।

यस चित्रका कलाकार नूर मुहम्मद हुन् र यो पाण्डुलिपिमा कलाकारको नाम स्पष्ट रूपमा हस्ताक्षर भएको दुर्लभ चित्र हो। दशरथले सन्तान प्राप्तिको आशामा गर्न लागेको वैदिक यज्ञको तयारी देखाइएको छ। बीचमा ब्राह्मणहरू प्राचीन ग्रन्थ पढिरहेका छन्। चित्रको वास्तुकला, छानाको सजावट र भित्तामा बनेका चराकाचित्रहरू विशेष उल्लेखनीय छन्।

कलात्मक महत्व: रामायणको कथा चित्रित गर्दा मुगल कलाकारले वैदिक अनुष्ठानलाई आफ्नै दरबारी वास्तु–भाषामा रूपान्तरण गरेका छन्।

२. राम र लक्ष्मणको प्रारम्भिक वनयात्रा

विश्वामित्रले राम र लक्ष्मणलाई आफ्नो आश्रमतर्फ लिएर गएको प्रसंग यस चित्रित परम्परामा महत्वपूर्ण छ। वन, नदी, पहाड र जीवजन्तुको चित्रणमा मुगल कलाकारहरूको प्रकृतिप्रतिको सूक्ष्म अवलोकन देखिन्छ।

यहाँ एउटा कुरा ध्यान दिनुपर्छ—अनलाइन उपलब्ध “Mughal Ramayana” का सबै चित्र अनिवार्य रूपमा हमिदा बानु बेगमको १५९४ प्रति नै होइनन्। त्यसैले अनुसन्धानमा प्रत्येक चित्रको provenance छुट्टै जाँच्नु आवश्यक हुन्छ। Wikimedia को Mughal Ramayana वर्गमा विभिन्न मुगल रामायणका चित्रहरू मिसिएका छन्।

३. रामद्वारा त्रिशिराको वध

फोलियो १४६ recto।

रामले त्रिशिरालाई वाणद्वारा मारिरहेको दृश्य हो। पृष्ठभूमिमा खर र उसका राक्षस सेना देखिन्छन्। त्रिशिरा रावणले शूर्पणखाको अपमानको बदला लिन पठाएको राक्षस हो।

चित्रको रोचक पक्ष भनेको एकै सतहमा धेरै समय–क्षणलाई समेट्नु हो—मुख्य भागमा युद्ध, अग्रभागमा मृत राक्षसहरू र माथिल्लो भागमा राक्षस सेनाको उपस्थिति। यसले मुगल चित्रकारहरूको कथालाई एकै फ्रेममा विस्तार गर्ने पद्धति देखाउँछ।

४. राम–लक्ष्मणले सुग्रीवबाट सेतु निर्माणको समाचार सुन्दै

यो अत्यन्त महत्वपूर्ण चित्र हो।

शीर्षक: Rama and Lakshman Hear from Sugriva, King of the Monkeys, about the Completion of the Bridge to Lanka

मिति: १६ मे १५९४

स्थान: Lahore, Mughal court workshop

सामग्री: opaque watercolour and gold on paper

सङ्ग्रह: The David Collection, Copenhagen, Inv. 16/1992।

यसमा राम र लक्ष्मणलाई सुग्रीवले लङ्कासम्म पुग्ने सेतु तयार भएको समाचार सुनाइरहेका छन्। यो दृश्यलाई तपाईंको अध्ययनमा विशेष महत्त्व दिन सकिन्छ, किनभने यहाँ रामायणको धार्मिक आख्यानसँगै मुगल दरबारको प्रकृति, पोसाक, वास्तु र दृश्य–संरचना मिसिएको छ।

५. सीता र हनुमानको पहिलो भेट

The David Collection, Copenhagen — Inv. No. 68/1998।

मिति: १५९४ । आकार: ३७.८ × २५.६ से.मी.

“Sita Shies Away from Hanuman, Believing He is Ravana in Disguise.”

अर्थात्—“रावणले भेष बदलेर आफूलाई छल्न आएको हो कि भन्ने ठानी सीता हनुमानबाट पछि हट्छिन्।”

यसलाई केवल हनुमान–सीता भेट भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। चित्रकारले सीताको भय, संशय र अविश्वासलाई शरीरको मुद्राबाट व्यक्त गरेका छन्। David Collection ले पनि यस चित्रमा कलाकारको असाधारण मनोवैज्ञानिक संवेदनशीलता रहेको उल्लेख गरेको छ। यो चित्र २०२० को The Ramayana of Hamida Banu Begum पुस्तकमा Catalogue 29, pp. 110–111 का रूपमा प्रकाशित छ।

६. रावणले सीतालाई रामको काटिएको टाउकोको भ्रम देखाउँदै

फोलियो २५१ वा २५२ recto, लगभग पृष्ठ ५०६।

रावणले मायावी विद्युज्जिह्वाबाट रामको काटिएको टाउको र धनुष–वाणको भ्रम सिर्जना गराउँछ। सीतालाई राम मारिइसकेको विश्वास दिलाउने उसको प्रयास हो। चित्रको माथिल्लो/पछिल्लो भागमा राम, लक्ष्मण र वानरहरू छलफल गरिरहेको दृश्य पनि देखिन्छ।

यहाँ एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक समानता देखिन्छ:

सीता–हनुमान चित्रमा शंका → रावणको भ्रममा भय → रामको वास्तविक विजयमा आशा।

७. लक्ष्मणले सीतालाई गङ्गाको किनारमा छोड्दै

फोलियो ४३१ verso, पृष्ठ ८६२।

यो चित्र विशेष गरी रोचक छ, किनभने रामायणका अन्य दुई प्रसिद्ध मुगल प्रतिमा—अकबरको प्रति र अब्दुर्रहीम खान–ए–खानानको प्रति—मा यो प्रसंग पाइँदैन।

लक्ष्मण गङ्गाको अर्को किनारतर्फ फर्किंदै छन् र सीता वाल्मीकि तथा आश्रमको संरक्षणमा छोडिन्छिन्। चित्रमा घोडाको टाउकोजस्तो अग्रभाग भएको डुङ्गा, माछा र मगरको चित्रण छ।

यस प्रसंगलाई हमिदा बानु बेगमसँग जोडेर हेर्नु अझ रोचक हुन्छ। स्रोतले उनको आफ्नै जीवन—हुमायूँसँगको निर्वासन, कठिन यात्रा र अमरकोटमा अकबरको जन्म—र सीताको वनवासबीच सम्भावित भावनात्मक समानताको संकेत गर्छ।

८. लव–कुशले रामको दरबारमा रामायण सुनाउँदै

फोलियो ४५३ verso, पृष्ठ ९०६।

राम सिंहासनमा छन् र उनका पुत्र लव तथा कुश साधुको वेशमा वाल्मीकि रामायण सुनाइरहेका छन्। यसले चित्रित कथालाई युद्ध र विजयबाट अगाडि लगेर स्मृति, वंश र कथा–परम्पराको हस्तान्तरणसम्म पुर्‍याउँछ।

अर्थात् चित्रकारले रामायणलाई केवल युद्धकथा बनाएनन्; कथा कसरी अर्को पुस्तामा पुग्छ भन्ने कुरा पनि चित्रमा राखे।

तर यी आठवटै चित्र एउटै भौतिक स्थानमा अहिले छैनन्, र अनलाइनमा भेटिने “Mughal Ramayana” का सबै चित्रलाई हमिदा बानु बेगमको १५९४ प्रति भनेर लेख्नु ठीक हुँदैन। यसबारे २०२४ को एक विद्वत्तापूर्ण अध्ययनले अकबरको १५८८ प्रति, हमिदा बानु बेगमको १५९४ प्रति र अब्दुर्रहीम खान–ए–खानानको प्रति गरी कम्तीमा तीन प्रमुख चित्रित फारसी रामायण पाण्डुलिपि रहेको स्पष्ट गर्छ।

 स्रोत:  (फोटो तथा विवरण ) गुगल ।