Posts

मैथिली अनुवाद आ गुगल : एससी सुमन

Image
  आजुक आधुनिक युगमे अनुवादक महत्ता आ उपादेयताके विश्व भैरमे स्वीकार कायल जा चुका छैक । वैदिक युगक ‘पुन: कथन’ सँ लेक आजुक ‘ट्रांसलेशन’ तक अबैत -अबैत अनुवाद अपन स्वरूप आ अर्थमे बदलावके सगे- सगे अपन बहुमुखी आ बहुआयामी प्रयोजनके सिद्ध कर चुकल अछि । प्राचीन काल में ‘स्वांत: सुखाय’ मानल जाय वाला अनुवाद कर्म आई संगठित व्यवसायके मुख्य आधार बनि गेल अछि । दोसर शब्दमे कहल जाय त अनुवाद प्राचीन कालक व्यक्ति परिधि स निकलक आधुनिक युगक समष्टि परिधिमे समाहित भगेल अछि । आई विश्वभैर मे अनुवादक आवश्यकता जीवनक हरेक क्षेत्रमे कोनो ने कोनो रूप मे अवश्य महसूस कयल जा रहल छैक । अनुवाद आई के जीवनक अनिवार्य आवश्यकता बनि गेल अछि ।   टाइम मशीन आ ऐप आधारित अनुवाद केर आवश्यकता बढि रहल छै ।  गूगल पर एखन धरि एहि मे कुल 133 भाषा क अनुवाद भ सकैत छ्ल, मुदा गूगल 24टा आओर भाषा कए जोड़ि देलक अछि । गूगल ट्रांसलेटर के आजुक समय मे बहुत प्रयोग भ रहल अछि । मुदा संस्कृत एखनो ओहिमे नहि छल । संस्कृत सहित मैथिली, असमिया, डोगरी, कोंकणी, भोजपुरी, मणिपुरी आ मिजो के गूगल ट्रांसलेट टूल मे जोड़ल गेल अछि ।  एहि सँ आन भाषा सब सँ एहि भाषा सब म

नलेखिएको मिथिला कलाको इतिहास एससी सुमन

Image
   पाटन संग्रहालय विश्व सम्पदा स्थान हुनुका साथै १४ औं शताब्दी देखि १८औं शताब्दी सम्म मल्ल राजवंशको दरबार थियो। जहाँ आज काठमाडौं ट्रिएनाले कलात्मक व्याकरणका फरक फरक परम्पराहरूबीच हुने लय र संघर्षलाई प्रस्तुत गरेको छ। यिनै संघर्षको कथामा धेरै कमलाई थाहा भएको इतिहास खोतल्ने प्रयास गरेको छ। काठमाडौं ट्रिएनालेमा मिथिला क्षेत्रका सहभागी कलाकारहरु वाची देवी, पलाती देवी, मन्जुला देवी ठाकुर, सुधिरा कर्ण, रेवती मण्डल, विजय मणि दत्त, मिरा दत्त र प्रियंका कर्ण हुन्। तिनका मिथिला कलाको विभिन्न विधा चित्र कला, भित्तिचित्र, माटोको मूर्ति सामा-चकेवा समावेश गरिएको छ। पाटन संग्रहालयमा लहरै भित्तामा प्रदर्शित तीन वटा चित्रले हामीलाई विगतमा डोर्‍याउँ छ। सन् १९८९ को दशकमा पानी रङ्गमा आधारित चित्र जसका कलाकार काली शीर्षकका दुई चित्रका कलाकार वाची देवी र मन्जुला देवी ठाकुर हुनुहुन्छ भने माछा समावेशका महिला शीर्षक चित्रका कलाकार पलाती देवी हुनुहुन्छ। यहाँ प्रदर्शित चित्र कलाकार र क्लेयर बर्कर्टको सौजन्यबाट प्राप्त भएको छ भनी उल्लेख गरिएको छ। मिथिला कला मुख्यतयाः गाउँका महिलाद्वारा अभ्यास गरिने र आमाबाट छोरील

मिथिला लोककलाका चिन्तनधारा एससी सुमन

Image
मिथिलाञ्चलको घरघरका भित्तामा लेखिएको लिखिया ‘मिथिला लोकचित्रकला’ एउटा विशेष प्रकारको चित्र शैली हो । परम्परागत रूपमा महिलाकै हातबाट घरको भित्तामा आफ्नो मनमा उठेका स्वभाविक कल्पना तथा उद्वेगलाई घरकै खर बाँस, गोबर, माटोजस्ता घरेलुु सामग्रीबाट लिपपोत गरी तयार पारिएको भित्तामा प्राकृतिक रङबाटै विभिन्न स्वरूपमा चित्रांकन गर्थे । यस्ता चित्र सामान्यतः परम्परागत सांस्कृतिक विधि–विधान विवाह, ब्रतबन्ध लगायतका सामाजिक संस्कारको बेला तथा चाडपर्व पूजा–आजा, पावनी तिहार आदिमा यद्यापि लेखिन्छ । वैदिक युगमा ज्ञान आर्जनको दुई अवस्था, पहिलो श्रुति र दोस्रो दृश्य मानवको समक्ष थियो । यिनै परिस्थितिमा श्रुतिबाट संगीतको ध्वनिको उत्पत्ति र दृश्यबाट चित्रको निर्माण भयो, जो आँखा समक्ष आयो र चित्रांकन सुरु भयो । तत्पश्चात श्रुति र दृश्यको समन्वयले नृत्यको उत्पत्ति भयो । ब्राम्हण युगमा संगीतको प्रधानता थियो र त्यसकारणले त्यो समयमा वेद आदि प्राची ग्रन्थहरूको, ऋचाको, श्रुति भयो । फलस्वरुप यस युगमा गायक धेरै भए । यसपछि बौद्ध धर्मको प्रभाव आयो । बौद्ध श्रुति नभई आध्यात्म र मौन साधनाका अनुयायी थिए । जसकारणले बौद्ध धर

युगलाई नजिकबाट नियाल्दाको अनुभूति एससी सुमन

Image
  रचिएको समय चक्र कसको लागि हो ? जसले सृष्टि गर्न सक्छिन्, उनैले संहार पनि गर्न सक्छिन् । यसलाई पछ्याउने क्रममा यानी जे छ त्यो ईश्वरको लागि हो भने त यो ईश्वर छ कहाँ ? पृथ्वी, सूर्य, अन्तरिक्ष कसले बनायो ? पृथ्वीमा हरेक वस्तु, मान्छे तथा उसका गतिविधि समयको चक्रसँगै परिवर्तित हुँदै गए । विकास क्रममा मानव समाजको सिकाइ, भोगाइका अनन्त कथा छन् । प्रदर्शित ’मिथिला कसमस: समय चक्र’ भित्र यस्ता धेरै प्रश्नहरुको उत्तर खोज्ने प्रयास गरियो । हुनत चित्र आफै बोल्छ, तर लेख्नु ठुलो काम हो । त्यसमा पनि चित्र वा कुनै चित्र शृंखला माथी । जब म लेख्छु, त्यतिबेला म भित्रको चित्रकार म माथि हाँस्न थाल्छ । तथापि लेख्ने प्रयास गर्छु । जस्तो अँध्यारोलाई बुझ्नु नै कला हो, जसरी सुन्नु र बोल्नु पनि । बिन्दु कुनै पनि मान नभएको सबैभन्दा सानो ज्यामितीय आकृती हो । जसको नाप लम्बाइ, चौडाइ,मोटाइ, उचाइ, गहिराइ केही पनि हुँदैन । त्यसको एउटा मात्र स्थान हुन्छ, त्यो नै बिन्दु हो । ज्यामितिमा, एक बिन्दुबाट अर्को बिन्दु सम्मको यात्रा रेखा हो । यात्रा छोटो तथा लामो, सोझो अथवा बाङ्गो जे पनि हुन सक्छ । जसको आकार समायोजित गर्न सकिन्

दरभंगा टावर की बन्द पड़ी घड़ी….एससी सुमन

Image
  पिछले दिनों चार दिवसीय ‘मधुवनी लिट्रेचर फेस्टिवल’ का चौथा संस्करण दरभंगा चैप्टर भाषा, साहित्य, कला और वास्तुशिल्प की ऐतिहासिक नगरी दरभंगा के महाराजा कामेश्वर सिंह संस्कृत विश्वविद्यालय के प्रांगण में संपन्न हुआ। इसमें शामिल होने का निमन्त्रण पाकर उत्साहित था। क्योंकि दरभंगा जाने का अवसर जो था। करीब तीन दशक वाद पुन: दरभंगा जाने का ये अवसर डॉ. सविता झा खान जी के बुलावे पर मिला था। अपनी पढाई के क्रम में करीब पाँच साल मैंने यहाँ व्यतीत किया था। मेरे भितर मिथिला चित्रकला प्रतीका लगाव विकसित भी यहीँ से हुआ था। बरहेता, राँटी और मधुवनीको कलाग्राम के रुपमे परिचय हुआ था। शायद इसीलिए इतना ज्यादा उत्साहित भी था। शुक्रबार 11 दिसंबर की शाम को काठमाण्डू में अपनी एकल कला प्रदर्शनी “मिथिला कॉसमॉस : साइकल्स ऑफ़ टाईम” की शुरुआत कर सुवह काठमाण्डू विमान स्थलसे जनकपुर के लिए रवाना हुआ। धुन्धके कारण विमान ने करीब चार घण्टा बिलम्ब से उड़ान भरी। जनकपुर से भारतीय सीमा जटही से लोकल बस मे सीट मिल जाने के कारण,  दरभंगा की यात्रा सुखद रही। उद्घाटन कार्यक्रम का एक दृश्य. लगता था कि बहुत कुछ बदल गया होगा मगर इतने लम्

लोक लयमा माटोको कथा : एससी सुमन

Image
  कलाको अद्भूत माध्यम माटो हो । माटो काव्य होइन महाकाव्य हो, जीवन हो । माटोविना एकछिन पनि जीवित रहन सकिँदैन । मानव सभ्यताको विकासमा माटोको उपयोगिताको ठूलो भूमिका छ । कमिलाको घर, चराको गुँड, मुसाको दुलो माटोको जादुई प्यारो दुनियाँ छ । प्रकृतिलाई हेरेर मानिसले पनि आफ्नो घर माटोले बनाए । यतिले पुगेन, माटोले बनेका घर, चित्र बनाई सजाउन थाले । यो नै मूर्ति, शिल्प र भित्ती उत्कीर्ण भए । माटो सर्वत्र उपलब्ध छ । माटोबाहेक सबै माध्यम मलाई यान्त्रिक लाग्छ । भनिन्छ पुरापाषाण कालपछि नवपाषाण युगमा प्रवेश गर्दाको समयमा कृषिको आविष्कार र पशुपालनको परिणाम स्वरूप मानव पहिलोचोटी अन्नको उत्पादन गर्न सक्षम भयो । तत्पश्चात् अन्य चिजका बारे सोच्न थाल्यो । यसरी कृषि कर्मसँगै पशुपालन, बुनकरी, गृह निर्माणसँगसँगै मृत्तिका शिल्पको श्रीगणेश भयो होला । सर्वप्रथम उब्जाइएको अन्न भण्डारण र अगाडिको वर्षको लागि बिउ सञ्चयको खोजले काँचो माटोले पात्रको आविष्कार भयो भन्न सकिन्छ । बाँसको संरचनामा माटोको लेप लगाई तयार पारिएको संरचनाले सुरक्षित र सहज अन्न भण्डारण ग¥यो । आज पनि तराई भेगमा कोठी र भखारीको रूपमा हामीकहाँ विद्यमान

लोक लयमा मृणशिल्पः सामा–चकेवा : एससी सुमन

Image
  उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिई लोक पर्व छैठ सकिन्छ । यसैसँग शरद ऋतुको आगमनले हिमालयमा चिसो बढ्दै गएपछि रङ्गी–बिरङ्गी चराचुरुङ्गी मिथलाञ्चलतिर प्रस्थान गर्छन् जसलाई लोक पर्व सामा–चकेवामा पनि उल्लेख गरिएको छ । यिनै हुन् सामा र चकेवाका प्रतिनिधि पात्र । कार्तिक मासको शुक्लपक्ष आउँदा दिनदिनै बढ्दै गएको जूनसँगै म मेरो बाल्यकालमा फर्कन्छु । सिरहा जिल्लाको लहानमा बितेको मेरो वाल्यकाल । सोमबार र शुक्रबार लाग्ने साप्ताहिक हाटमा मृणशिल्पले ओगटेको ठूलो भाग आज पनि रोमान्चित गर्छ । लोक पर्वका सामा–चकेवाको प्रयोजनका लागि चाहिने रङ्गीचङ्गी माटोको मूर्तिले भरिभराउ हाट बजार । माटो मेरो बाल्यकालदेखि नै प्रिय वस्तु रहेको छ । हुन पनि हो, भनिन्छ पहिलो पटक बच्चा बामे सर्न थालेपछि बालकले आफ्नो हातले टिपेर मुखमा हाल्ने वस्तु माटो नै हो । मेरो चालीस वर्षको कलायात्राको श्रीगणेश मृणशिल्पबाट भएको हो भनी भन्न सकिन्छ । मेरो कलायात्राको पहिलो गुरु मेरो हजुरआमा हुनुहुन्थ्यो भने दोस्रो गुरु स्वर्गीय श्याम पण्डित हुनुहुन्थ्यो । वाल्यकाल र मेरो लहानको सम्झना आज पनि ताजै छ । छैठ सकिने बित्तिकै सामा खेल्ने शुरु भैहाल्थ्यो ।