Posts

मिथिलामा गोदनाको बिस्तृत रुप एससी सुमन

Image
 मिथिलामा गोदनाको बिस्तृत रुप मिथिलाञ्चलको लोक जनजीवन पद्धति, विविध कला परम्परा र शैलीको निरन्तरताले विश्व मानचित्रमा छुट्टै विशिष्टता पाएको छ । नवपुस्ताले यहाँको जीवन्त लोकचित्र परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् । मैथिली समुदायमा मिथिला चित्रकला पवित्र मानिन्छ । जहाँ कलाविना कुनै पनि कुरा पूर्ण मानिँदैन । भूमिचित्र, अरिपन, भित्तेचित्र लगायतका चित्र धार्मिक तथा सामाजिक कार्यमा प्रयोग गरिन्छ । मैथिली समुदायमा घरका कोठा अनुसारका छुट्टाछुट्टै चित्र बनाइने गरिन्छ । धार्मिक रूपमा चित्रको प्रयोग गरिने हुँदा यसलाई तयार गर्नुअघि केही नियमकोे पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । मैथिली समुदायको लोककलामा महिलाका भोगाइ लगायतका कुराहरू पनि समेटिँदै गएको पाइन्छ । धर्मलाई प्रतिबिम्वित गरेर बनाइने चित्रकलाले मिथिलाको अस्तित्व बचाइराखेको छ । सुरुका दिनमा कलाकारका कचनी र भरनी शैलीमा बनेका कलाकृति, परम्परागत ‘लिखिया’ मिथिला चित्रकलाको चुलिँदै गरेको लोकप्रियता र अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा बढ्दो मागले स्थानीय लोक कलाकारमा चुनौती थपिँदै गयो । यहाँ बसोबास गर्ने सबै जातजातिसँग एउटा विशिष्ट शिल्प हुन्छ, जसलाई मैथिलीमा ‘घरैय

सांस्कृतिक सौन्दर्य : गोदना एससी सुमन

Image
 सांस्कृतिक सौन्दर्य : गोदना           एससी सुमन चित्रको माध्यमले स्वर्गमा आफ्नो समुदायसँग भेट हुने जनविश्वास रहेको पाइन्छ । कतै गोदनालाई चिकित्सकीय उपयोग पनि गरिन्छ । बच्चा अपांग भएमा उसको हातखुट्टाको विशेष स्थानमा गोदना खोपिन्छ, जसले गर्दा त्यो अंग क्रियाशील होस् भनेर । जसलाई विद्वानले चिनियाँ चिकित्सकीय ‘अकुपञ्चर’ पद्धतिसँग जोडने गर्छन् । कतै–कतै बच्चा नहुने महिलाको नाभीको तल्लो भागमा गोदना खोपी उनको कोख खुलाउने प्रथा पनि रहेको पाइन्छ । गोदना एउटा प्राचीन कला हो । गोदना खोप्ने वा गोद्ने प्रथा हामी कहाँ मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वमा यो प्राचीनकालबाट चल्दै आएको छ । गोदनाको शाब्दिक अर्थ हो कुनै सतहलाई पटकपटक छेडनु, अर्थात छिद्रित गर्नु । अर्थात् शरीरमा सियोको टुप्पोले खोपी बनाइने कलालाई गोदना, गोडैना वा ट्याटु कला भनिन्छ । यो एकचोटि खोपेपछि चित्राकृति शरीरमा रहिरहन्छ । आदिवासी जनजाति समुदायमा गोदना ज्यादै लोकप्रिय छ । हामीकहाँ पूर्व, मध्य तथा पश्चिम तराईका जिल्लामा बसोवास गर्ने विभिन्न समुदाय विशेष रुपले थारू, दुनुवार, सतार, उराँव, राजवंशी लगायत मिथिलाञ्चलमा विशेष गरेर महिलामा यो प्रथा

समकालीन परिदृश्यमा लोककलाको चर्चा : एससी सुमन

Image
 समकालीन परिदृश्यमा लोककलाको चर्चा : एससी सुमन लोककलाको नाम लिनेबित्तिकै हाम्रो मानसपटलमा हाम्रो गाउँघरमा यत्रतत्र देखिने विभिन्न प्रकारको अरिपन, लिखिया, चौक, कोहबर, साँझ, अन्यान्य विभिन्न प्रकारको भित्तिलोकचित्र, माटोबाट बनेका चक्का–तख्खा, कोठीको स्मरण हुने गरेको छ । यी चिजहरू आज पनि हाम्रो लोकसंस्कृतिको अभिन्न अंग हुन्, जो उन्मुक्त वातावरणमा विभिन्न रूपरङमा आफ्नो महत्व दर्शाइरहेका छन् । जसले गर्दा नेपाली कलालाई विश्व मानचित्रमा समृद्ध र सशक्त अमूल्य निधिको रूपमा चिनिन्छ । हुन त लोककला भन्नेबित्तिकै आजका कलाकार यानी समकालीन आधुनिक अमूर्त कलामा प्रविधिलाई विशेष महत्व दिने कलाकार, यसलाई अप्रासंगिक भन्ने गरेका छन् र प्रगतिविरोधी पनि मान्ने गरेका छन् । लोककलामा परम्परागत पुस्ता दरपुस्ता हस्तान्तरण भै पुनरावृत्तिको कारणले यसलाई कलाको श्रेणीमा नराख्ने तर्क पनि गर्छन् । केही विद्वान कलाकार प्राचीन मान्यतामा आधारित लोककलालाई प्रगतिशील चिन्तनसँग सम्बन्धित मान्न तैयार नहुनुमा पूर्वाग्रही भएको भान हुन्छ । जसले वास्तवमा यो आरोप वा मूल्यांकनको विभिन्न तर्क गर्छन् । लोककला पुस्ता दरपुस्ता यानि एक प

कलामा रुखको महत्व 'ट्री अफ लाइफ' : एससी सुमन

Image
  जल, जंगल र जमिन मानिसका लागि जीवनको आधार हो । गाछी अर्थात् ‘रूख’ रोपेर मात्रै जंगल बन्दैन, वर्षौंवर्षपछि प्रकृति बन्छ । जंगलको अर्थ मात्र बाघ–भालु बस्ने ठाउँ होइन, यसमा भ्यागुता हुन्छ, किरा–फटयांग्रा खाने चमेरो र पशुपंक्षीको पनि साझेदारी हुने गर्छ । जहाँ सम्पूर्ण जैविक शृंखला हुन्छ । जंगलमा अद्भूत परिघटना भइरहन्छन् । जंगल कोइलीको कुहु–कुहुले गुञ्जयमान हुन्छ । कालो बादलसँग मयूर नाच्छन्, सुनगाभाले सुगन्ध छर्छ । चन्दन वृक्षले विशिष्ट सुवाससँगै सर्पलाई आवास दिन्छ । जीवन बाँच्नका लागि सबैभन्दा आवश्यक हो हावा, पानी र जमिन । गाछीले हामीलाई प्राणवायु दिन्छ । जो अनिवार्य हो जीवनका लागि । मिथिला कसमसरुपी ब्रह्माण्डमा चित्रकला मात्र एक चित्रकला होइन, यसभित्र मानवीय जीवनको गहिरो जरो गाडिएको छ । मिथिला चित्रमा चित्रित ट्रि अफ लाइफ, जसले आफूमा मानव जीवनको एक सम्पूर्ण दृष्टि दिन्छ । वरबधूको शयन कक्ष ‘कोबर’ घरमा भगवतीलाई मनपर्ने र नारीशक्ति, सौन्दर्य तथा कोमलताको प्रतीक मानिने हुँदा कमललाई कोहवरमा निकै ज्यादा महत्व दिइन्छ । कमल र पोखरीले सम्पूर्ण मिथिला सुशोभित छ । धनकी देवी लक्ष्मीको प्रतीक तथा भगव

मिथिला कलामा बुद्ध अवतार : एससी सुमन

Image
 मिथिला कलामा बुद्ध अवतार : एससी सुमन गौतम बुद्धलाई हिन्दू पुराणहरूमा भगवान विष्णुका दश अवतारमध्येको एक अवतारको रूपमा प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । बुद्धलाई विष्णुको अवतारको रूपमा प्रस्तुत गर्ने काम सर्वप्रथम विष्णु पुराणबाट सुरूबाट भएको देखिन्छ । विष्णुको दश अवतारमध्ये हिन्दु तथा मैथिल परम्परामा बुद्धलाई नवौँ अवतारको रूपमा चित्रित गरिएको छ । यसमा रचिएको कथानुसार देवता र दैत्यहरूको संग्राममा देवताहरू पराजित हुन्छ । तत्पश्चात् देवताहरू आफ्नो समस्या लिइ भगवान विष्णुकहाँ पुग्दछन् । आफ्नो समस्या विनम्र भइ विष्णु समक्ष प्रस्तुत गर्दछन् । संसारमा सबै मानिस जन्मेपछि मर्छन् यो प्रकृतिको नियम हो । तर, ‘महामानव गौतम बुद्ध’ जसले मृत्युलाई जिते र अमर भए । मिथिलामा खिस्सा (कथा) सुनाउने अति पौराणिक चलन हो । जेठो पुस्ता यानी हजुरबा, हजुरआमा, आमाबाट आफ्ना छोराछोरी, नातिनातिनालाई प्रायः राति सुत्नेबेलामा रामायण, महाभारत, वेद, पुराण लगायत विभिन्न लोककथा, दन्तकथा सुनाउने चलन रहिआएको छ । मुख्यतया यस्ता कथा मिथिलामा चित्रकलाको स्रोत हुन् । यसै प्रचलित प्रचलन अनुसार, कथामा गौतम बुद्ध लुम्बिनीको कपिलवस्तुका शाक्य

रेखा चित्रबाट क्यानभास सम्मको यात्रामा लोक जीवन : एससी सुमन

Image
 रेखा चित्रबाट क्यानभास सम्मको यात्रामा लोक जीवन : एससी सुमन   लोक शब्द जगत इहलोक अथवा परलोक आदिका सन्दर्भमा  जनसामान्यका अर्थमा प्रयोग गरिन्छ । महर्षी वेदव्यासले महाभारतको आदि पर्वमा लोक शब्दको प्रयोग जनसामान्य भन्ने अर्थ जनाउनको लागि गरेको देखिन्छ । प्राचीन कालमा लोक र वेद शब्दको आधारमा दुईवटा परिपाटि छुट्याएका थिए, लोक परिपाटी र वेद परिपाटी । वेद विधि र लोक विधि त्यसै सित सम्बद्ध रहेको वा त्यसैको आधारमा बनेको बुझिन्छ । वेदकालिन साहित्यलाई वैदिक र युग अनुसारको विशिष्ट साहित्यलाई लोक साहित्य भनिएको हो । ब्रह्माण्ड त्रिलोकिय कल्पना हो, देवलोक–भूलोक–पताललोक । हामी भुलोकका निवासी हौं । सृष्टिको आरंभमा सम्पूर्ण भूलोक नै लोक थियो । त्यस समयका सम्पूर्ण जीवन प्रकृतिलाई हेर्ने हो भन्ने मुख्य व्यवसाय कृषि बाट संचालित भएको देखिन्छ । त्यसै क्रममा जीवन अनुरुप कला विकसित हुँदै गयो, जसमा आसा–विश्वास, सुख–दुख, क्रीड़ा–व्यवसाय, देवी–देवता, रीति–नीति बाट निर्देशित हुने सम्पूर्ण जीवन समय र मौसम अनरुप प्रदर्शित हुने गरिन्थ्यो । त्यो नैसर्गिक मानवीय उपक्रम थियो र त्यसै क्रममा शास्त्रको निर्माण भएको हो ।

मिथिला कलामा कचनी र भरनी : एस सी सुमन

Image
 मिथिला कलामा कचनी र भरनी एस सी सुमन काल्पनिकताले परिपूर्ण र कला सिद्धान्तको दबाबबाट मुक्त भएको कारणले लोककलामा सौन्दर्य र सहजताको अनुभूति हुने गर्छ । जसले आफ्नो देशको माटोको सुगन्ध, मौलिकता र परम्परासँग जोडिएको अनुभूति गराउँछ । तसर्थ आजको समकालीन परिदृश्यमा लोककलाको चर्चा अत्यन्त आवश्यक हुन जान्छ । लोककलाको नाम लिनेबित्तिकै हाम्रो मस्तिष्कमा सबभन्दा पहिले मिथिला कलाका विभिन्न रूपको उपस्थिति हुन्छ । जसमा अरिपन, कोहबर, तान्त्रिक, गोदना आदि लोक चित्रको स्मरण हुन आउँछ । जसलाई यसरी बुभ्mन सकिन्छ– कचनी, भरनी, अरिपन, कोहबर, गोदना र तान्त्रिक । मुख्यतया कचनी, भरनी र तान्त्रिक शैलीको प्रयोग नेपाल र भारतको मिथिला क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ब्राह्मण र कायस्थ जातिका महिलाद्वारा गरिँदै आएको पाइन्छ । लिखियामा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री दिनानुदिन प्रयोग हुने वस्तुबाट नै भित्ता, भुइँ तथा कागतमा लेखिन्थ्यो । घर बनाउँदा प्रयोग हुने बाँस, खरको टाँटीलाई समतल तुल्याउन माटो, भुस र गोबरको मिश्रणले कडा लेपन गर्नुपर्ने प्रविधि आजसम्म छ । रेखाचित्र कोर्ने हो भने सतहलाई चिल्लो बनाउन मलिलो रङको माटो प्रयोगमा ल्याइन