Posts

लिखियाको सौन्दर्य : कायस्थ र कचनी एससी सुमन

Image
  काल्पनिकताले परिपूर्ण र कला सिद्धान्तको दबाबबाट मुक्त भएको कारणले लोककलामा सौन्दर्य र सहजताको अनुभूति हुने गर्छ । जसले आफ्नो देशको माटोको सुगन्ध, मौलिकता र परम्परासँग जोडिएको अनुभूति गराउँछ । तसर्थ आजको समकालीन परिदृश्यमा लोककलाको चर्चा अत्यन्त आवश्यक हुन जान्छ । लोककलाको नाम लिनेबित्तिकै हाम्रो मस्तिष्कमा सबभन्दा पहिले मिथिला कलाका विभिन्न रूपको उपस्थिति हुन्छ । जसमा अरिपन, कोहबर, तान्त्रिक, गोदना आदि लोक चित्रको स्मरण हुन आउँछ । मुख्यतया कचनी, भरनी र तान्त्रिक शैलीको प्रयोग नेपाल र भारतको मिथिला क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ब्राह्मण र कायस्थ जातिका पुरुष तथा महिलाद्वारा गरिँदै आएको पाइन्छ । लिखियामा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री दिनानुदिन प्रयोग हुने वस्तुबाट नै भित्ता, भुइँ तथा कागतमा लेखिन्थ्यो । घर बनाउँदा प्रयोग हुने बाँस, खरको टाँटीलाई समतल तुल्याउन माटो, भुस र गोबरको मिश्रणले कडा लेपन गर्नुपर्ने प्रविधि आजसम्म छ । रेखाचित्र कोर्ने हो भने सतहलाई चिल्लो बनाउन मलिलो रङको माटो प्रयोगमा ल्याइन्छ । मैथिलीमा यस्तो माटोलाई ‘चिकनी’ माटो भनिन्छ । चिकनी माटोको घोलले पुनः पोत्नुपर्छ, यस प्रक्रिय

संरक्षण को प्रतीक झाप : एससी सुमन

Image
  नेपाल प्राचीनकालीन संस्कृतिले भरिपूर्ण मुलुक हो । यहाँ प्राचीनकालदेखि नै अनेकन कला परम्परा चलि आएको इतिहास छ । तिनै कलाको जगमा नेपालको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, राजनीतिक एवं सामाजिक जनजीवनका विविध पाटोलाई अहिले हामीले कलाइरहेका छौं । कला मानव संस्कृतिको उपज हो । यहाँको कला तथा संस्कृतिमा लोककलाको अनौठो समन्वय देखिन्छ । जो विभिन्न रीतिरिवाज, उत्सव, रहनसहन, धर्म, संस्कृतिमा सजिलै देख्न सकिन्छ । साथै विभिन्न जातजाति, समुदाय तथा क्षेत्रमा विविध रूपका लोककला देख्न सकिन्छ । जसलाई विभिन्न नामबाट चिनिन्छ । जनसामान्यको दैनिकजीवनमा रचनात्मकरूपले अभिव्यक्त हुने कलालाई लोककला भनिन्छ । यिनै कलाले जनसामान्यको अभिव्यक्तिको पारम्परिक आधार प्रदान गर्छ । यस प्रकारको अभिव्यक्तिमा उल्लास, हर्ष, विश्वास, वेदना, प्रेम, श्रद्धा आदिको भावाभिव्यक्त हुने गर्छ । लोककलाको विकासको उद्देश्य जनहिताय हुने गर्दछ । यस्ता कलामा सामुदायिक मनोभाव अभिव्यक्त गरिन्छ । त्यसैगरी मानिसको दैनिक जीवनमा प्रयोगमा ल्याइने वस्तुको साजसज्जाद्वारा चित्ताकर्षक ढंगले बनाउने प्रयास हुँदै  आएको छ । विभिन्न धार्मिक कार्यक्रममा आफ्नो इष्टलाई र

मिथिला कलाको ऐतिहासिक कालखण्ड : एससी सुमन

Image
  समयको प्रवाहसँगै मानिससँग सम्बन्धित घटना वा जरूरी जानकारी मेटिएर अर्थात् बिर्सिएर नजाओस् भनी इतिहास लेख्ने गरिन्छ । जसले भावी पुस्ताले विगतमा भएका घटनाबारेमा जानकारी पाउँछन् । आफ्ना पूर्वजहरूको कामबारे थाहा पाउँछन् । उनीहरूले स्थापित गरेका मूल्य र मान्यताबाट सिको गर्छन् । असल कामको गौरव गर्छन् । उनीहरूबाट भएको गल्तीलाई सच्याउँदै उज्वल भविष्यका निम्ति पाठ सिक्छन् । तसर्थ इतिहास भनेको विगतको घटना परिघटनाको पुञ्ज पनि हो । विगतका यथार्थ घटनालाई समेटेर इतिहास लेखिन्छ । पहिले घटेका घटनाको स्थान, घटनाको प्रवृत्ति र घटनाको वर्णन, घटेको घटनाको समय (तिथि वा मिति), घटेका घटनाको क्रम मिलाउने, घटनासँग सम्बन्धित पक्षहरू, घटना हुने सत्यतथ्य कारण, घटनाबाट परेको प्रभाव, घटना सम्बन्धित चित्र तथा अन्य लिखित मौखिक जानकारी, क्रमिक रूपमा मिलाई इतिहासकारले आवश्यक परेमा विज्ञहरूसँग सल्लाह लिएर लेख्दा इतिहास बन्छ । विकास क्रममा मानव समाजको सिकाइ, भोगाइका अनन्त कथा छन् । आफ्नो चार दशकको कला यात्रामा देखेका, भोगेका, पढेका, पढ्दै गर्दा भेटाएका सन्दर्भलाई राख्ने प्रयास मात्र हो । तर, लेख्नु ठुलो काम हो । त्यसमा

थप्पा : देवीको सिँगार एससी सुमन

Image
  हाम्रो देश कृषि प्रधान देश हुनाले हामीकहाँ गाउँको संख्या धेरै भए पनि आधुनिकता र विकासको नाउँमा ग्रामीण संस्कृतिको परिभाषा बदलिने क्रममा छ । केही हदसम्म भौगोलिक स्थिति, धार्मिक, सामाजिक संस्कार, आर्थिक तथा राजनीतिक कारणले प्रत्येक गाउँको सामाजिक एवं आर्थिक व्यवस्था एक अर्कोभन्दा भिन्न छ । जसले विभिन्न जातजातिको छुट्टाछुट्टै क्षेत्र विशेषमा बसोबास हुनु र उसको खानपान, रीतिरिवाजमा पनि अन्तर हुनु स्वाभाविक हो । यसरी उनको मूल तत्व एउटै भए पनि हस्तशिल्प र कलाकर्ममा विभिन्नता हुने गर्दछ । जसलाई किसान संस्कृति भन्न सक्छौं । किसान संस्कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो माटो । खेतीपाती, खेतीको लागि खनजोत र सिँचाइ, भित्तिचित्र र मृत्तिका उत्कीर्णन कला, हस्तकला, गायन तथा नृत्य एक अर्कोसँग जोडिएर रहेको छ । हामीसँग जीवन्त कलाको रुपमा रहिआएको छ । हाम्रो मौलिक कलाको रुपमा आज पनि हाम्रो लोक परम्पराको रुपमा परापूर्वकालदेखि रहिआएको छ । मध्य–तराई मिथिलादेखि सुरु भै पूर्वी तराईको भूभागमा विकसित भएको पाइन्छ । विशेषतः कोशी नदीको वारिपारि मैथिली भाषी तथा थारु समुदायका घरका भित्तामा लेखिएका चित्रहरुमा लोककलाको विस्तृत

वट–सावित्री : प्रकृति पूजा र पर्यावरण संरक्षण एससी सुमन

Image
  सृष्टिकर्ता यदा ब्रह्मा न लभे सृष्टि साधनमतदाक्षयवटं, चैनं पूज्या मासकामदम ।’ अर्थात् सृष्टि रचनाको प्रारम्भमा जब ब्रह्माजीलाई यथेष्ट परिमाणमा उचित सामग्री उपलब्ध नहुँदा उहाँले विष्णुजीको उपस्थितिमा वट वृक्षको पूजा–आरधना गरेर परमेश्वरको उचित सहायता प्राप्त गरी आफ्नो मनोरथ पूरा गरे । स्कन्द पुराण तथा भविष्योत्तर पुराणको अनुसार वट वृक्षमा देवताको बास हुने भएकाले यसलाई देव वृक्ष पनि भनिएको छ । यसैगरी, मिथिलामा वट वृक्ष पूजन गरी यसको परिक्रमा गर्ने प्रचलन प्रथाको रूपमा भएको देखिन्छ । धार्मिक किंवदन्ती तथा पौराणिक लोक मान्यता अनुसार वरको रुखमा ब्रह्मा, बिष्णु र महादेवको बास हुने गर्छ । यसको मूलमा भगवान ब्रह्मा, मध्यमा जनार्दन विष्णु तथा अग्रभागमा देवाधिदेव महादेव बास गर्छन भन्ने मान्यता रहिआएको छ । ऋषिपुत्री सावित्रीले आफ्नो पति सत्यवान्को प्राण यमराजसँग खोसेर ल्याएको दिनको स्मरण गर्दै विवाहित महिलाले नयाँ पहिरनमा जेठ औँसीको दिन सामूहिक रुपमा यो पर्व मनाउने गदर्छन् । कुल बधुहरू वरको गाछीमा परिक्रमा गर्दै चारैतिर धागो बाँधी, तन्मय एकाग्रतासँग सावित्री सत्यवान्को प्रेरक कथा सुन्दै सुनाउँदै

दरभंगा टावरक ठमकल घडी....

Image
  ■ दरभंगा, चाइर दिवसीय मधुवनी लिट्रेचर फेस्टिभलक चारिम संस्करण दरभंगा च्यापटर भाषा, साहित्य, कला और वास्तु शिल्पक एतिहासिक नगरी दरभंगाके महराजा कमेश्वर सिंह संस्कृत विश्वविद्यालय प्रांगनमे संपन्न भेल। निमन्त्रणा पावि  उत्साहित छलै । दरभंगा जेबाक अवसर जे छ्ल। करिब तीन दशक वाद पुन: दरभंगा जेवाक ई अवसर डॉ. सविता झा खां जी के वोलाहट पर भेटल। हम अपन पढाईके क्रममे करिब पाँच वरख अत व्यतित केने छलै। वोहि समय मे बरहेता, राँटिस कलाग्रामके रुप मे परिचय भेल छ्ल। तहिया नै सोचने छ्लै मिथिला कलास हमर सम्बन्ध अहि तरहे गठ्जोर करत। अहि नगरी मे मिथिला चित्रकारके रुपमे समान्नित होयब। शुक्रदिन ११ डिसेम्बर साझ क हमर  एकल कला प्रदर्शनी काठमाण्डूमे  "मिथिला कसमस : साईकलस अफ टाईम" शुरु भेल। भोरे काठमाण्डू विमान स्थलस जनकपुरक लिए विदा भेलै। कुहेसक करण विमान करिव चाईर घण्टा बिलम्ब स उडल। जनकपुरक बाद भारतीय सीमा जटहीक लोकल बसमे सीट भेटल, दरभंगाका यात्रा सुखद रहल। लगै छ्ल बहुत किछ  बदलि गेल हेतैक मुदा अतेक वरख बादो  बहुत किछ  नैइ बदल लै। बसके खिडकी स देखने लगल गाममे पक्का घरक संख्या  जरुर बढल सगे गाछ-वृ